گندیدگی سم در گوسفند و بز

گندیدگی سم در صنعت پرورش گوسفند و بز جزء بیماری های پر هزینه بشمار می رود پرورش دهنده های بیشماری سالانه پول و زمان زیادی را صرف کنترل و درمان این مرض می کنند. اما خوشبختانه این بیماری به کمک مدیریت دقیق و اصولی قابل پیشگیری می باشد.

عوامل گندیدگی سم:

بیماری از طریق دو نوع  باکتری گرم منفی و بی هوازی Fusobacterium necrophorum  و Dichelobacter nodosus  ایجاد می شود. سویه های مختلفی از گونه نودوسوس که در گوسفند و بز اثر گذار هستند می توانند توسط گاو ، اسب و آهو منتقل شوند عمدتا گوسفند ها شدیدتر از بز ها درگیر این بیماری می شوند. باکتری نکتوفروم باعث ایجاد سوختگی و تاول در پا می شود این باکتری بطور طبیعی در روده کوچک گوسفند و بز زندگی می کند و در خاک و فضولات دامی موجود در مراتع و اصطبل یافت می شود عفونت جمع شده در مدفوع دام و لجن از طریق سرما و رطوبت تشدید خواهد شد. گل و کود دامی  باعث تحریک و خراش بافت های بین سمی شده و باکتری نکروفروم بسهولت بافت نرم و خراشیده شده را تحت تاثیر قرار می دهد اما باکتری دوم یعنی باکتری نودوس قادر به زندگی در خاک بمدت 10 الی 14 روز می باشد و در درون بافت سم برای مدت مدیدی می تواند به حیات خود ادا

15 Foot trimming sheep

مه دهد.

 

ورود این باکتری ها مستلزم ایجاد خراش و تحریک در داخل بافت بین سمی در اثر رطوبت و یا آسیب فیزیکی  می باشد تا عفونت باکتریایی بتواند وارد سم بشود. زمین سخت یخ زده می تواند باعث ایجاد خراش در بافت سم شده و شرایط مطلوبی را برای گندیدگی در موقع فصل بهار که زمین بصورت گل و لای در می آید فراهم می کند. میکروبهای ایجاد کننده گندیدگی در محیط های مرطوب شدیداً مسری و متداول می باشند. و بهترین شرایط رشد و نمو میکروب ها مذکور در دمای 10 الی 21 درجه سانتی گراد و توام با رطوبت بالا می باشد.

نشانه های بیماری:

تاول یا گندیدگی سم باعث لنگش، کاهش افزایش وزن دام ، کاهش تولید شیر و پشم و قابلیت های تولید مثلی خواهد شد چون حیواناتی که شدیداً مبتلا شده اند میل به تحرک برای بدست آوردن خوراک و تغذیه کردن ندارند حیوانات مبتلا به گندیدگی سم معمولاً پای خود را می کشند و می لنگند یا پای خود را بالا نگه می دارند و بر روی زانو می چرند و یا برای مدت طولانی روی زمین دراز می کشند و پشم یا موهای خود را در اثر مالیدن از طرف پهلو، سینه و زانوها روی زمین از دست می دهند.

گندیدگی می تواند با شدت های مختلفی خود را نشان بدهد بسته به اینکه عفونت مذکور ناشی از یک سویه خاص یا چندین سویه از باکتری نودوسوس موجود باشد گوسفند و بز در یک آن می تواند تا 8 سویه مختلف از نودوسوس را داشته باشد. میزان توانمندی سویه های نودوسوس بستگی به میزان توانایی آنها در تولید و رها سازی آنزیم پروتئاز (آنزیم تجزیه کننده پروتئین ها) می تواند تعیین کننده توانایی آنها در هضم بافت پیوندی بین بخش گوشتی و بخش سخت و شاخی سم باشد.

20 Foot trimming sheep contagious ovine digital dermatitis CODD Foot Rot in Sheep

 

این بیماری می تواند شدیداً دردناک باشد و گوسفند و بز را در تمام سنین درگیر کند در گندیدگی خوش خیم سم ( تاول زدن سم) می باشد بافت بین دو قسمت سم سرخ یا صورتی ،مرطوب، متورم و دردناک شده تاول زدگی بین سمی می تواند در هر فارمی دیده شود. اما میزان بروز آن در فصول مرطوب و در جایگاه هایی که گوسفند و بز مشترکاً برای خوردن علوفه و نمک های معدنی یا نوشیدن آب اجتماع می کنند بسیار زیادتر دیده می شود تاول زدگی با اندکی مراقبت و بهبود شرایط محیطی  و معالجه بزودی التیام پیدا خواهد کرد میزان خسارت مادی گندیدگی سم خوش خیم هرچند بسیار اندک است اما شرایط مساعدی را برای ابتلا دام به گندیدگی بدخیم سم فراهم خواهد کرد .

گندیدگی سم بدخیم مشکل بزرگی است چون باکتری ها توانسته اند وارد سم شده و بخش سخت شاخی سم را هضم کرده و به بافت نرم داخل سم برسند و در موارد پیشرفته بیماری کف سم از دیواره سم جدا می شود و حتی بافت سفت سم در موارد بسیار حاد بیماری از بافت نرم بعد از 10 الی 14 روز پس از عفونت شروع به جدا شدن می کند و بعد از 28 روز کاملاً جدا شده یا فقط از ناحیه بخلوق اتصالش باقی می ماند  و در این مدت  بوی بسیار آزار دهنده ای را تولید می کند و در معرض ازدحام و تهاجم مگس ها بوده و معمولاً به رنگ تیره در می آید.

عفونت سم

حساسیت و مقاومت در برابر  بیماری:

شرایط محیطی از قبیل تغذیه و ژنتیک بر میزان حساسیت بر گندیدگی موثر می باشد سایر عوامل موثر عبارتند از : شکل و ساختار سم و سن (حیوانات جوانتر حساستر هستند). گوسفند در مقایسه با بز بیشتر تحت تاثیر بیماری قرار می گیرد در حالیکه بزها بیشتر پاهیشان دچار تاول می شود و نوع علائم ابتلا به باکتری های ایجاد کننده گندیدگی در بز و گوسفند اندکی متفاوت است. طبق آمار 5 الی 10 درصد گوسفندان مبتلا بطور مزمن ناقل این بیماری می شوند و گوسفندان و بزهای مبتلا از مصونیت در مقابل همان بیماری برخوردار نخواهند شد.

شدت گندیدگی سم بر اساس نمره دهی از یک تا پنج سنجیده می شود نمره یک و دو برای مشاهده التهاب (گندیدگی سم خوش خیم) و نمره3 و 4 برای جدا شدن قسمت نرم از بخش سفت سم در ناحیه کف سم و در نمره پنج این جدایی به دیواره سم امتداد و گسترش پیدا میکند.

از نظر ژنتیکی برخی گوسفندان یا بزها نسبت به سایرین حساسیت بیشتری به این بیماری دارند و بطور طبیعی می توان با آمیزش گوسفندان دارای خصیصه مقاومت بالا به بیماری مذکور، این خصوصیت را در داخل گله تقویت کرد. با انجام تست های ژنتیکی می توان میزان حساسیت حیوانات را به این بیماری بدون در معرض قراردادن حیوانات به این بیماری  مورد ارزیابی و سنجش قرار داد. این خصوصیت ژنتیکی در داخل و بین نژادها می تواند متغییر باشد. در بین گوسفندان نژاد مرینوس نسبت به این بیماری بسیار حساس می باشد در حالیکه نژاد گولف کوست (Gulf Coast) بسیار مقاوم می باشد و در بین نژادهای  بزی نژاد بوئر بسیار حساس و نژاد کیکو و اسپانیایی بسیار مقاوم هستند.  طی مشاهدات بعمل آمده بزهایی که از سرعت رشد بالای سم برخوردار هستند بیشتر به این بیماری حساسیت نشان می دهند.شکل پا در بزهای نژاد شیری         (open structured narrow foot) بخاطر باز بودن ساختار پا کمتر دچار مشکلات گندیدگی سم می گردند اما  در بزهای نژاد گوشتی ساختار پا بزرگتر و بسته تر (more closed structure ) بوده که امکان ابتلا به این بیماری را بیشتر می کند. بزهای انتخاب شده برای سرعت رشد کمترِ سم و ساختارِ بازِ پا باعث کمتر حساس شدن پا به این موارد می شود. پرورش دهندگانی با گله های مقاوم از نظر ژنتیکی همچنان نیاز به اجرای عملیات دقیق مدیریتی مانند فراهم کردن تغذیه صحیح برای حفظ پاسخ ایمنی مطلوب جهت کاهش ریسک آلودگی های عفونی مربوط به گندیدگی سم را دارد. ارائه جیره مناسب و تغذیه مطلوب باعث پاسخ سریعتر حیوان مبتلا به درمان می شود و از این رو بصرفه دارتر و اقتصادی تر می باشد.  

پیشگیری و ریشه کن کردن:

برنامه حذف بیماری گندیدگی سم از گله شامل سه مرحله است 1- پیش گیری 2- ریشه کنی 3- پایش و نظارت


با ورود یک دام آلوده به گله امکان سرایت میکروب گندیدگی سم به کل گله وجود دارد بنابراین بایستی از ورود دام آلوده به گله جلوگیری کرد و بایستی تا 30 روز دام جدیدالورود در قرنطینه نگهداری شود و بعد سم های آن بنحو درستی قبل از ورود به گله تراشیده شود.

دام های آلوده جدا شوند و مورد درمان و سم تراشی قرار گیرند

پیش گیری: شامل جلوگیری از گسترش بیشتر گندیدگی سم با استفاده از شستشو دادن پای حیوان، تراشیدن قسمت های اضافی و زاید سم، استفاده از آنتی بیوتیک ها و واکسیناسیون می باشد.


تراشیدن سم باعث می شود که هوا به سم رسیده و باعث از بین رفتن باکتری های مسبب گندیدگی شود در شرایط عادی سالانه دو مرتبه بایستی سم تراشی صورت بگیرد در طی سم تراشی بایستی کف سم کاملاَ صاف شود و هر گونه آلودگی پاک شود و همینطور بافت های مرده و نکروزه نیز حذف شود البته گاهی نیز ممکن است منجر به خونریزی شود که باید بلافاصله محل خونریزی ضد عفونی شود و بهتر است بعد از سم تراشی، سم دام کاملاَ شستشو داده شود.

شستشوی پا با محلول: این کار باعث کاهش ابتلا به این آلودگی و عفونت سم شده و تعداد افراد حذفی ناشی از گندیدگی سم را به حداقل می رساند. می توان دام را هر 5 الی 7 روز یکبار با قراردادن آنها در محلول 10 درصد محلول سولفات روی  پاهایشان را شستشو داد. همچنین می توان از محلول سولفات مس نیز استفاده کرد اگرچه محلول سولفات مس موثرتر می باشد اما اگر توسط دام بلعیده شود خطر مسمومیتش بیشتر است و همچنین باعث رنگی شدن پشم نیز می شود دامداران می توانند به این محلول مقداری مواد شوینده (رخت شویی) نیز اضافه کنند تا اثر بهتری داشته باشد. حتی می توان از محلول 7 درصد ید نیز استفاده کرد. وقتی تعداد زیادی از افراد گله دچار گندیدگی سم شده اند شاید بهترین کار برای درمان گذراندن دام ها از چاله شستشو باشد گوسفندان مبتلا بایستی مدتی در داخل محلول سولفات مس یا روی بمانند تا محلول به داخل سم جذب شود.

درمان با آنتی بیوتیک مانند تزریق پنی سلین (long acting penicilin) یا اکسی تترا سایکلین می تواند موثر باشد.

حیوان مداوا شده پس از درمان بایستی 24 ساعت در محیط خشک نگهداری شود و سم تراشی شود تا بافت عفونی سم در معرض تماس با اکسیژن قرار گیرد و سپس به یک محیط عاری از آلودگی میکروب های این بیماری انتقال داده شود

واکسیناسیون: واکسن بر علیه باکتری نودوسوس وجود دارد اما درمان به این طریق بسیار گران تمام می شود و از این طریق بمدت 4 الی 6 ماه می توان ایمنی ایجاد کرد اما بعد از استفاده از واکسن حتماَ بایستی دوره پرهیز قبل کشتار آن رعایت شود .

بعد از بازرسی های اولیه گله را به دو بخش دارای گندیدگی سم و سالم تقسیم بندی می کنیم و لازم است بعد از انجام اقدامات پیشگیری و درمان هر گونه ابتلا مجدد و لنگش و هر گونه علایم اولیه گندیدگی سم در اسرع وقت شناسایی شود و در موقع خرید دام فقط از دامداران مشهوری که گله آنها فاقد گندیدگی سم باشد خرید کنند.

در هم آمیخته شدن گوسفندان یا بزها در نمایشگاه های دام یا جشنواره ها و یا میادین عرضه و فروش دام نیز می تواند عامل دیگری برای تسری این بیماری باشد.

از استفاده امکانات و ابزار و آغلی که دام آلوده به بیماری تا دوهفته پیش در آن بود بدون انجام اقدامات بهداشتی و ضدعفونی کردن آن اجتناب کنید.

از انتقال و جابجایی دام با وسایل نقلیه ای که تمیز و ضدعفونی نشده اند جداَ پرهیز کنید.

امکان توسعه و گس گندیدگی سم در گوسفند و بزترش میکروب ها از طریق پوتین های دامدار و تایر وسایل نقلیه، فیدر ها و چاقوی سم تراشی یا از طریق دست های دامدار منتقل شود.

 مراقبت های بهداشتی و مدیریت اصولی بایستی برای فصول مرطوب باید اتخاذ شود تا جلوی سرایت آلودگی و عفونت گرفته شود.

 دام های آلوده ای که به درمان جواب مثبت نمی دهند باید از گله حذف شوند.

از آلوده شدن خوراک و آب مصرفی دام و لگدمال شدن آن جلوگیری شود.

دام های آلوده از دام های غیر آلوده جدا شود و در یک محوطه جداگانه ای نگهداری شوند.